ЯЗЫКИ И КУЛЬТУРЫ ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ ОСНОВНЫХ ЭТНОСОВ КАЗАХСТАНА ЧЕРЕЗ ПРИЗМУ КАЗАХСТАНСКОЙ МОДЕЛИ МЕЖЭТНИЧЕСКОГО СОГЛАСИЯ
DOI:
https://doi.org/10.51943/2710-3994_2022_30_2_4-17Ключевые слова:
Ассамблея народа Казахстана, идентичность, культура, толерантность, этнос, этнополитика, языкАннотация
In sovereign Kazakhstan, a purposeful state policy is being carried out to form a unified
Kazakh people on the basis of a single Kazakh identity while preserving linguistic and cultural pluralism.
Ethnopolitics strengthens interfaith and interethnic harmony as the basis of national security.
The state policy of the development of the Kazakh language, migration and demographic processes
have led to the approval of a general trend in the field of the education system for a gradual increase in
the number of students and schools with the Kazakh language of instruction. Representatives of large
ethnic groups of Kazakhstan also have the opportunity to receive secondary education in their native
languages, but the process of reducing national schools is increasing, causing discontent among many
ethnic groups.
During the ethno-linguistic processes, the formation of a bilingual social and communicative space
with the predominance of Kazakh and Russian languages is observed. However, the presence of
contradictions in the language sphere, national-linguistic dissatisfaction on the part of non-indigenous
ethnic groups remains the main conflict-causing factor in the republic.
In the field of media, the Kazakh language has begun to compete with the Russian language, which
has a significant political resource, but it is necessary to expand the rights of ethnic minorities to access
media broadcasting in their native languages. Great work on the preservation and development of ethnic
cultures is carried out by the Assembly of the People of Kazakhstan and regional and national cultural
centers.
Скачивания
Библиографические ссылки
Abdualiev N. V Taraze zakryvaetsya edinstvennaya uzbekskaya shkola [The only Uzbek school closes in Taraz]. – 2018. – 25 yanvarya. – URL: https://ec-sport.kz/?p=9585 (data obrashcheniya: 30.06.2022) [in Russian].
Asylbekov M.KH. Demograficheskoe razvitie Respubliki Kazakhstan v usloviyakh suvereniteta [Demographic development of the Republic of Kazakhstan in the conditions of sovereignty] / M.KH. Asylbekov, V.V. Kozina, MON RK, NAN RK, In-t istorii i ehtnologii im. CH. Valikhanova. – Almaty: Orkeniet, 2001. – 112 р. [in Russian].
Vatra rodnoj ochag ukrainskoj kul'tury [Vatra native center of Ukrainian culture] . – 2014. – 1 maya. – URL: https://e-history.kz/ru/news/show/6187/ (data obrashcheniya: 30.06.2022) [in Russian].
Gosudarstvennym yazykom segodnya vladeet pochti 70% naseleniya strany [Almost 70% of the country's population speaks the state language today]. 2007. 17 fevralya. – URL: ru.goverment.kz/site/news/2007/02/71 – ukimet.kz (data obrashcheniya: 30.06.2022) [in Russian].
Itogi Nacional'noj perepisi naseleniya Respubliki Kazakhstan 2009 goda: analiticheskij otchet [Results of the National Population Census of the Republic of Kazakhstan in 2009: analytical report]. T. 1. Statist.sb./ Pod red. A.A. Smailova. – Astana, 2011. – 65 р. [in Russian].
Kazakhstan v global'nom mire: vyzovy i sokhranenie identichnosti [Kazakhstan in the global world: challenges and preservation of identity]. – Almaty: Institut filosofii i politologii KN MON RK, 2011. – 422 р. [in Russian].
Kazakhstan i kazakhstancy: Monitoring obshchestvennogo mneniya 1 kvartala 2002 goda (yanvar'mart) [Kazakhstan and Kazakhstanis: Monitoring of public opinion in the 1st quarter of 2002 (JanuaryMarch)] / Pod obshch.red. B. Bekturganova: Associaciya sociologov i politologov. – Almaty, 2002. – 69 р. [in Russian].
Kazakhstanskij put' - 2050 [Kazakhstan way - 2050]: kollektivnaya monografiya v 2-kh t. / Pod red.
ZH.D. Kusmangalievoj. T. 2. Stanovlenie i razvitie gosudarstva v zerkale kazakhstanskoj sociologii v 2001–2015 gg. – Astana, Institut Evrazijskoj integracii, 2016. – 302 р. [in Russian].
Kalymov A. Razgovornye kluby kazakhskogo yazyka otkrylis' v Almatinskoj oblasti [Conversational clubs of the Kazakh language opened in the Almaty region] // Kazakhstanskaya pravda. – 2021. – 4 noyabrya [in Russian].
Karabaev SH.K. Sociokul'turnye osnovy ustojchivogo razvitiya grazhdanskogo obshchestva v Kazakhstane [Sociocultural foundations for the sustainable development of civil society in Kazakhstan]. – Almaty: Ehkonomika, 2014. – 544 р. [in Russian].
Konkal' M. Sokhranenie rodnogo yazyka v kontekste problemy malochislennykh i ischezayushchikh tyurkskikh yazykov Kazakhstana [Preservation of the native language in the context of the problem of small and disappearing Turkic languages of Kazakhstan] // Turkic Studies Journal. T. 4. – 2022. № 1. – Р. 47–57. [in Russian].
Konovalov A.P. Razvitie nacional'noj situacii i ehtnosocial'nykh obshchestvennykh ob"edinenij v Vostochnom regione Kazakhstana (sistemnye sociologichesk ie issledovaniya) [Development of the national situation and ethnosocial public associations in the Eastern region of Kazakhstan (systemic sociological research)] / Obshchestvennoe ob"edinenie «Russkij soc.-kul't.centr, Centr soc.monitoringa i prognozirovaniya SGU im. Shakarima. – Semej, 2007. –75 р. [in Russian].
Kurganskaya V.D. Monitoring prav ehtnicheskikh men'shinstv v Kazakhstane: Nauchnoissledovatel'skij otchet [Monitoring the Rights of Ethnic Minorities in Kazakhstan: Research Report] / V.D. Kurganskaya, V.YU. Dunaev, K.K. Ajtkhozhin; Centr gumanitarnykh issledovanij. – Almaty: CGI, 2003. – 100 р. [in Russian].
Malinin G.V. Kazakhstanskoe obshchestvo i social'noe prognozirovanie: sociologicheskoe izmerenie [Kazakh Society and Social Forecasting: Sociological Dimension] / G.V. Malinin, V.YU.
Dunaev, S.E. Nurmuratov; MON RK, In-t filosofii i politologii. – Almaty, 2001. – 186 р. [in Russian].
Ministerstvo svyazi i informacii RK opublikovalo analiticheskuyu spravku o sostoyanii otrasli SMI za 2011 god [The Ministry of Communications and Information of the Republic of Kazakhstan published an analytical report on the state of the media industry for 2011] // Sajt nepravitel'stvennoj organizacii «Intern'yus KazakhstaN». – URL: http://www.internews.kz/newsitem/20-01-2012/17371 (data obrashcheniya: 30.06.2022) [in Russian].
Nacional'nyj doklad o sisteme obrazovaniya Kazakhstana (po itogam 2020 goda) [National report on the education system of Kazakhstan (based on the results of 2020)]. – Nur-Sultan: Ministerstvo obrazovaniya i nauki Respubliki Kazakhstan, AO «Informacionno-analiticheskij centR», 2021. – 310 р. [in Russian].
Nacional'nyj sostav, veroispovedanie i vladenie yazykami v Respublike Kazakhstan. Itogi nacional'noj perepisi naseleniya 2009 goda v Respublike Kazakhstan Statist.sb. [National composition, religion and language skills in the Republic of Kazakhstan. Results of the 2009 national population census in the Republic of Kazakhstan] / Pod red. A. Smailova. – Astana, 2010. – 297 р. [in Russian].
Nurbaj R. Razvitie i dostizheniya otechestvennykh SMI [Development and achievements of domestic media]. – URL: https://www.inform.kz/kz/razvitie-i-dostizheniya-otechestvennyhsmi_a3948648/amp (data obrashcheniya: 30.06.2022) [in Russian].
Nurgalieva ZH.K. Konstruirovanie ehtnicheskoj i grazhdanskoj identichnosti v nacionaliziruyushchem gosudarstve na primere Respubliki Kazakhstan [Construction of ethnic and civil identity in the nationalizing state on the example of the Republic of Kazakhstan]: Atoref. dis....kand.soc.n. (22.00.04). – Sankt-Peterburg: Gos.un-t, 2012. – 28 р. [in Russian].
Stranovoj bazovyj otchet Kazakhstana OEHSR: obzor politiki po uluchsheniyu ehffektivnosti ispol'zovaniya resursov v shkolakh (obzor obrazovatel'nykh resursov) [OECD Kazakhstan Country Background Report: Policy Review to Improve Resource Efficiency in Schools (Educational Resources Review)] / AO «Informacionno-analiticheskij centr MON RK. – Astana, 2014. – 266 р. [in Russian].
Chislennost' naseleniya Respubliki Kazakhstan po otdel'nym ehtnosam na nachalo 2021 goda.
Komitet po statistike Ministerstva nacional'noj ehkonomiki Respubliki Kazakhstan. 2021 [The population of the Republic of Kazakhstan by individual ethnic groups at the beginning of 2021. Statistics Committee of the Ministry of National Economy of the Republic of Kazakhstan]. – URL: https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397 (data obrashcheniya: 30.06.2022) [in Russian].
Shokamanov, YU.K. Tendencii chelovecheskogo razvitiya v Kazakhstane [Human Development Trends in Kazakhstan]. – Almaty: Agenstvo RK po statistike, 2001. – 348 р. [in Russian].
Ehtnosy Almaty. Istoriya proiskhozhdeniya ehtnosov Almaty [Ethnoses of Almaty. The history of the origin of ethnic groups]. Illyustrirovanaaya fotokniga. – Almaty: ZHSHS «Tau KajnaR», 2015. – 254 р. [in Russian].
Ehtnosy Atyrau. Illyustrirovanaaya fotokniga [Ethnoses of Atyrau. Illustrated photobook]. – Almaty: ZHSHS «Tau KajnaR», 2015. – 256 р. [in Russian].
Ehtnosy Kazakhstana. Posvyashchena formirovaniyu i razvitiyu naroda Kazakhstana: Fotoal'bom [Ethnoses of Kazakhstan. Dedicated to the formation and development of the people of Kazakhstan: Photo album]. – Almaty: ZHSHS «Tau KajnaR», 2013. – 319 р. [in Russian]. https://doi.org/10.51943/2710-3994_2022_30_2_249-252 ҒТАМР 03.23.55 СЫН-ПІКІР Нәбижан Мұқаметханұлы. «Халықаралық феномен: қазақ халқының бөлінуі мен тұтастану үдерісі» кітабына /Ред.: ҚР ҰҒА академигі Х.М. Әбжанов, тарих ғылымдарының докторы А.И. Құдайбергенова. – Алматы: «Қазақ университеті», 2021. – 250 б.
К.Н. Балтабаева* Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті. Қазақстан, Алматы. *Автор-корреспондент E-mail: kulgazira_777@mail.ru (Балтабаева)
Рецензия «Отандастар қоры» коммерциялық емес Акционерлік қоғамының «Қазақтардың Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумақтарын қоныстану тарихын зерделеу» жобасын іске асыру шеңберінде әзірленді.
Нәбижан Мұқаметханұлын Қазақстандағы, Қытайдағы, тіптен әлемдегі қазақ диаспорасына таныстырудың қажеті жоқ, тек ғылымға енді ғана келген, тарихқа жаңадан ден қойып жүрен жас зерттеушілер болмаса. Автор әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің педагогикалық қызметін атқара жүріп, Қазақстан Республикасының 30 жылдығына арнап жазған «Халықаралық феномен: қазақ халқының бөлінуі мен тұтастану үдерісі» атты іргелі монографиясын жариялады.
Мұнда ескеретін жайт, бұл еңбек мемлекет қаржыландыратын қандай да бір міндеттелген ғылыми жоба аясында орындалған жұмыс емес, автор өзінің жүрек қалауымен көп жылғы зерттеуінің тұжырымдамасы іспеттес құнды дүние. Одан біз автордың кәсіби тарихшы, қытайтанушы және саясаттанушы ғалым екенін аңғарамыз.
Аталмыш монография бес тараудан құралған. Онда XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап ХХ ғасырдың екінші жартысына дейінгі аралықта, қазақ диаспорасының қалыптасуына ықпал еткен негізгі оқиғаларды халықаралық қатынастардағы күрделі өзгерістерге байланыстырып пайымдайды. Зеттеуші бұл тақырып аясындағы өзіне дейінгі ғалымдардың тарихнамасын барынша оқып саралай отырып оң бағасын берген (9-13 бб.). Қазақстандағы Қытай, Моңғолия және Ираннан келген тарихшы, лингвист шығыстанушы қандас (репатрианттардың) ғалымдардың ғылыми еңбектерінің құндылығын жоғары бағалайды. Ал дереккөздерге тоқталғанда, естелік жанрындағы дерек материалдары ретінде пайдалану барысында, оларды басқада тарихи жазба құжаттармен салыстырып қолданудың қажеттілігін нақты мысалдармен атап көрсетеді. Сондай-ақ «...мемуарлық еңбек жазушылардың тарихқа да, жас ұрпаққа да, өзіне де жауапкершілікпен қарап, көздері көрген, басынан кешкен шындықты ғана жазып қалдырғаны абзал болар еді» (15 б.), - деп ескертеді.
Монографияның «Қазақ халқының бөліну үдерісі» деп аталатын бірінші тарауында, халқымыздың бөліну үдерісінің - еліміздің тағдырын басқа мемлекеттер шешуімен байланыстырып түсіндіреді. Оның себептерін Орталық Азиядағы халықаралық қатынастардағы өзгерістер негізінде қарастырады. XVIII ғасырдың 30-жылдары қазақ қоғамының саяси өміріне Ресейдің отарлық саяси факторының қосылғанын (21 б.), ал 50-жылдары «Шығыс бүйірден Цин империясының қысқан жағдайының қалыптасқанын» (25 б.) атап көрсетіп, қазақ даласының екі империяның таласына түскенін түсіндіреді.
Жұмыстың «Қазақтардың Қытай мемлекеті құрамында қалуы» атты параграфында, қазақтардың Алтай, Тарбағатайдағы және Іледегі атажұртына қалай көшіп барғаны және Цин империясының құрамында қалай қалып қойғаны тарихи құжаттар негізінде талданып көрсетіледі.
Автор Ресей мен қытайлық Цин империясы кезіндегі екі елдің әлеуметтік даму деңгейіндегі айырмашылық мәселесіне талдау жасайды. «Ол кезде патшалық Ресейде капиталистік өндірістің дами бастауына байланысты, оларға шикізат көздері және одан өндірілген өнімдері саудалайтын нарық қажет болды. Сондықтан олар экспанциялық бағытта – Қазақстан, Орталық Азия, одан әрі Үнді мұхитына бет алды. Бұл мақсатын іске асыру үшін орыс үкіметі әскериленген қоғамдық күшті, яғни баукеспе казактарды алға салып пайдалану саясатын қолданды», - дейді.
Ал Цин империясы ертеректе Жоңғар хандығының бақылауында болған қазақ жерлеріне саяси бақылау орнатуды көздеді. Сондықтан олар қазақтардың шығыстағы атажұртына қайта көшіп баруын шектеу саясатын қолданды. Алайда екі ел арасында саяси және экономикалық сауда байланыстарының өрістеуіне байланысты қазақтар шығысқа қарай жылжып көшіп отырды. Тіпті Цин империясының шекара қарауылдарынан өтіп барып қоныстанды. Сонымен Ресей отарындағы қазақтар және Цин империясына тәуелді қазақтар құбылысы қалыптасты. Қытай мен Ресей өздерінің қазақ даласындағы мемлекеттік шекарасын анықтап алу керек болды. 1864 жылдың 7 қазан күні Қытай мен Ресей өкілдері Шәуешек қаласында «Қытай-Ресей батыс-солтүстік шекараны делимитациялау келісіміне» қол койды. Аталмыш Құжат бойынша қазақ жерінің Қытайға тиген бөлігіндегі қазақтар жерімен бірге Қытайға, ал Ресейге тән болған өңірдегі қазақтар тұрған жерімен бірге Ресейдің құрамына енді.
Содан кейін қытайлық ресми құжаттарда жаңа түсініктер қолданысқа енді: «Ресей қазақтары», «Ресейге қараған қазақтар» және «Қытай қазақтары», «Қытайға қараған қазақтар» деген жаңа қоғамдық құбылыс (феномен) қалыптасты. Цин империясы провинцияларды әскериәкімшілік жүйемен басқарған. Іле және Тарбағатай өңірлерінің қазақтары Іле генералгубернаторының басқаруына қарады, ал Алтай өңірі қазақтарды Улиастай генералгубернаторының Қобдадағы уәзіріне басқартады. Алайда қазақтардың дәстүрлі қоғамдық басқару формасы сақталды. «Ақалақшы (Болыс), Мыңбасы, Үкіртай, Гун, Тайжи деген сияқты көптеген тең дәрежелі мансап титулдарын тағайындап, солар арқылы қазақтарға үстемдік жүргізді» (36 б.).
«Шет елдегі қазақтардың өмір сүрген қоғамдық ортасы» деп аталған екінші тарауында, қазақтардың Қытай Республикасы (1912–1949 жж.) кезіндегі қоғамдық жағдайы мен тіршілік тәсілдерін ашып көрсетеді. Содан кейін 1949 жылдан бергі Қытай Халық Республикасындағы қоғамдық өзгерістерді және олардың соңғы 70 жыл ішінде қазақ қауымдарының тағдыр-талайы, мәдениетіндегі дамуы мен тоқырауы тарихи тұрғыдан пайымдалады.
Қытайдағы қазақтардың жан санының өсуіне Қазақстаннан барған босқындардың үлкен ықпалы болғаны да пайымдалады: 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің қатысушылары және олардың отбасы мүшелері; Кеңес үкіметіндегі 1920–30 жылдардағы саяси жағдай, аштық пен саяси қуғын-сүргіннен бойтасалағандар қосылды. Бұл босқындардың келуімен Қытайдағы қазақ қауымының саны артып қана қоймай, олардың сапасы да өзгерді, - дейді. Соның нәтижесінде Қытайда тұрып жатқан қазақтар екі түрлі топтан құралады: басым көп бөлігі – кезінде шекара делимитациялаудан бұрын атажұртында барып орныққандар, яғни өздерін байырғы атажұртында отырмыз деп санайтындар; екінші топты құрайтындар - Кеңес Одағы кезінде түрлі себептермен ауып барғандар.
Автор архив құжаттарына сүйене отырып, Қытайдағы қазақтардың өмір сүрген қоғамдық ортасын тұжырымдап сипаттайды. Сондай-ақ Моңғолия жеріндегі қазақтар - ХІХ ғасырдың соңғы жартысында Қытайдың Алтай аймағынан көшіп барған Абақ-керей тайпалары және ХХ ғасырдың басында Шығыс Қазақстанның Марқакөл мен Зайсан аудандарынан босып барған Наймандардан қауымдасқан. Олардың Моңғол мемлекет құрамына қабылдану барысы ұзаққа созылғанын пайымдайды. Екінші тараудың екі параграфы Моңғолиядағы қазақтардың тұрмыс-тіршілігі, қоғамдық ортасы және әлеуметтік дамуына арналған (40 б.). Оларды қазақтардан шыққан бір гун мен 15 үкірдай басқарды. Моңғолиядағы қазақтардың жайылымдық жерлерінің кеңдігі мен өміршең рухы олардың моңғол далаларында сақталып қалуы мен дамуына негіз болды. Ал Моңғол мемлекетінің дербестігі ондағы қазақтардың азаматтық алуына және әлеуметтік саяси істерге қатысуына алғышарт әзірледі деп тұжырымдайды автор.
Н. Мұқаметханұлы Қытайдағы қазақ босқындарының күрделі мәселелеріне ерекше мән беріп, оларға «Қазақтардың алыс шетелдерге босып кетуі» деген жеке параграф арнайды.
Автор Алтай аймағы қазақтарының ішкі көшіп-қонуының негізгі бес себептерін анықтайды, яғни олардың шығысқа үдере көшуі және Шэн Шицай губернаторының зұлымдық саясатының салдары, оның Кеңес Одағының қолдауымен жүргізген тағылық саясаты екенін талдап көрсетеді. 1940-шы жылдары Қытайдағы қазақ қауымының саны азайды, өйткені саяси өзгерістерге байланысты және Шыңжандағы қозғалыстарға орай қазақтардың елден шеттеп, тіпті шөл басып, тау асып алыс шетелдерге босып кеткен-ді.
Қытайдың оңтүстік батысынан Кашмирге өтіп барған босқын қазақтарды, 1953 жылы Түркия Республикасы қабылдайды. Автор Түркияның бауырлас халықтың тағдырына көрсеткен көмегін жоғары бағалайды. Түркия елі 3000-ға жуық қазақ босқындарды қабылдаған еді, олардың жан саны өсіп ХХ ғасырдың 80-ші жылдары 11 690 адамға жетті (60, 62 бб.). Қазақтар жаңа ортада еркіндікке қол жеткізе отырып өздерінің құқықтық және әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартты. Олардың біршамасы Еуропаға еңбек миграциясы ретінде қоныс аударып Франция, Германия, Ұлыбритания, Норвегия және т.б. елдерде тұрақтады. Еуропадағы қазақтардың жалпы санын, Қазақстан, Қытай, Моңғолия, Иран, Ауғанстаннан барған қазақтарды қосқанда жалпы саны 10 000 адам шамасында деп есептейді. «Бірақ заман өте келе олардың ұрпақтары қазақы болмысынан, ұлттық сана-сезімінен, ұлттық құндылықтардан айырылып бара жатқанын жасыра алмаймыз және ол үдерісті тоқтата да алмаймыз» деп үлкен өкінішпен тұжырым жасайды (63 б.).
ІІІ-тарау «Қазақ халқының ортақ ұлттық санасы» деп аталған, бұл бөлімде маңызды пәнаралық мәселелер қамтылған: «Қазақ халқында ұлттық ішкі бірліктің сақталуы», «Қазақы сананың әлеуметтік және рухани әлеуеті», «Қазақтардың ұлттық бауырмалдығы және мәдени байланыстары», «Қазақтардың саяси жатсынуы және этникалық танымы» деген тақырыптарды терең тарқатып сипаттайды.
ІV-тарау «Тәуелсіздік және қазақ халқының жаңаша тұтастану үдерісі» деп аталады. Мұнда зерттеуші Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің арқасында қазақ халқының жаңа форматтағы біртұтастану үдерісін пайымдайды. Автордың пайымы бойынша, Қазақстандағы ұлттық бірегейлену үдерісінің дамуы – әлемнің төрт бұрышында жүрген қазақтарда ортақ ұлттық санасының болуына байланысты өрістеген. Шетелдерде өмір сүріп жатқан этникалық қазақтар, «бөтен» саяси мәдениеттің ықпалында ұшыраса да, олардағы қазақы сана-сезім оларды тарихи отаны - Қазақстанға «жұмсақ» оралуына ықпал етеді.
ХХ ғасырда қазақ халқы негізінен социалистік жүйедегі қоғамда өмір сүрді. Оларды мемлекеттік әкімшілік шекаралар бөліп тұрғанына қарамастан, қоғамдық-гуманитарлық ортадағы уақыт пен кеңістіктегі өздеріне ғана тән қасиеттерін сақтап қалды. Қытай, Моңғолия мен Қазақстан қазақтарының арасындағы халықтық коммуникация жалпы ұлттық сана-сезім мен құндылықтар талғамын сақтауға ықпал етті. Сондықтан да тәуелсіздік жағдайында шетелдердегі қазақтар Отанға оралып, жаңа тарихи дәуірде тұтастануға ойысты деп санайды автор. Сондай-ақ ол бүкіл ұлт болып, ел болып біртұтастанғанда ғана Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін қамтамасыз етеді деп тұжырымдайды.
Автор осы көзқарасын дәйектей түсу үшін монографиясының V тарауын «Қандастар және Мәңгілік ел болу» тақырыбына арнапты. Өте орынды. Бұл тарауда қандастардың (репатрианттардың) елдің әлеуметтік-экономикалық және рухани жаңғыруындағы атқарып отырған қызметін нақты мысалдармен айқын көрсеткен. Еліміздің демографиялық әлеуетінің артуына, бизнес кәсіпкерліктің дамуына, мемлекеттік тілдің қолданыс аясының кеңеюіне, отандық ғылым, білім беру саласы мен медицина-денсаулық қорғау істеріне қосқан қомақты үлестері нанымды пайымдаған.
Ғалым осы бір монаграфиясын жазарда жалпыәлемдік зерттеу әдістерін органикалық түрде қолданған: жүйелі талдау, синтез, дедукция, индукция статистикалық салыстыру және тарихи культурология т.б. Салыстырмалы-сәйкестік және мәселелік-хронологиялық әдістер хронологиясы аясында, алайда ол түрлі өңірлер, елдер мен жағдаяттағы тарихи құбылыстардың жалпылығы мен даралығын анықтауға мүмкіндік берген. Біз бұл жерде тек тарихи ілімнің кеңеюін ғана емес, сонымен бірге жаңа әдістемелік тәсілдерді көріп отырмыз, – қазақ халқының тарихындағы тағдыршешті мәселелерді көтеру арқылы оның егемен Қазақстан тұрғысынан біртұтастығы мен бірегейлік заңдылығы ашылған.
Пәнаралық зерттеу нәтижесін автор «Қорытынды» бөлімінде егжей-тегжейлі пайымдаған.
Монографияда «Пайдаланылған деректер тізімі», «Белгілер мен қысқартулар тізімі» берілген.
Аңдатпа ағылшын және орыс тілдерінде, мазмұны – үш тілде жазылған.
Автор өзінің монографиясына эпиграф ретінде ұлы Абай Құнанбаевтың сөздерін берген: «Біріңді қазақ бірің дос, Көрмесең істің бәрі бос».
Шындығында, Абай өсиеті бүгінгі әрқайсымызға, бүкіл қазақ әлеміне арналған ғой. Өсиетті орындау біздің парызымыз! Оқырмандардың назарына ұсынып отырған Н. Мұқаметханұлының монографиясында қазақ халқының бірлігі, ұлттық біртұтастығы мен бірегейлену үдерісі сынды аса маңызды тақырыптар зерделенген. Еңбектің ғылыми құндылығы, практикалық маңызы да осында деп санаймыз.
Еліміздің мызғымас іргетасы да ұлттық бірлікте.
Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2020 жылдың 6 наурызында № 280 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2020–2030 жылдарға арналған сыртқы саясаты Тұжырымдамасынының адам құқығы, гуманитарлық дипломатия саласында «шетелдегі қазақ қауымы шоғырлы тұратын жерлерде қазақ тілі мен мәдениетін дамытуға, олардың тарихи отанымен байланысын, соның ішінде Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы және «Отандастар» Қоры арқылы қолдау» атап көрсетілген. Сондықтан мемлекетіміздің шетелдердегі этникалық қазақтармен байланысы дами түседі, дәстүрге айналған қандастардың көші-қоны жаңа Қазақстан жағдайында өз жалғасын табады деп сенеміз.
Загрузки
Опубликован
Как цитировать
Выпуск
Раздел
- Аннотация 2488
- PDF 461




