О ДВУХ ЭТАПАХ ИСТОРИИ БУДДИЗМА В ЮГО-ВОСТОЧНОМ КАЗАХСТАНЕ ДОМОНГОЛЬСКОГО ПЕРИОДА

Авторы

  • Е.Ш. Акымбек Институт археологии им. А.Х. Маргулана, Казахстан
  • Г.Р. Мухтарова Музеи-заповедник «Есик», Казахстан boriszheleznyakov@mail.ru
  • Б.А. Железняков Институт археологии им. А.Х. Маргулана, Казахстан railovna@mail.ru

DOI:

https://doi.org/10.51943/2710-3994_2022_30_2_32-47

Ключевые слова:

Шу, Иле, буддизм, раннее средневековье, карлуки, кидани, городище, Шелковый путь

Аннотация

Буддизм – первым из мировых религий проник в западный регион
Центральной Азии, в регион Шу-Иле – в поздней античности (V–VI вв). Был представлен вплоть
до XVII–XIX вв. ойратским ламаизмом. То есть, на протяжении полутора тысячелетий с
перерывами был представлен в регионе. Изучение истории распространения на этой территории
буддизма насчитывает более полутора веков. Единичные находки свидетельствуют о раннем (VIIVIII
вв.) распространении буддизма. В Каялыке был исследован буддийский храм XIII в. На
протяжении VIII–X вв. буддизм в Шуской долине был весьма распространен, благодаря
поддержке местной общины из второго центра мирового буддизма – монастырских братств
Восточного Туркестана. Статья подводит итог последним результатам изучения отдельных
буддийских артефактов из долины Шу и городища Талгар, производится систематизация данных
интеграция в известную историю буддизма всего запада Центральной Азии.

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.

Библиографические ссылки

Akymbek E.Sh., Zheleznyakov B.A. Sledy buddizma v Shuskoj doline (gorodishcha Aktobe, Kysmyshi) [Traces of Buddhizm in Shu Valley (hillforts of Aktobe, Kysmushi]// Materialy mezhdunarodnogo polevogo seminara «Znachenie Velikogo Shelkovogo puti i karavannyh dorog Kazahstana v processe urbanizacii» posvyashchennyj 75-letnemu yubileyu professora M.E. Eleuova. 1920 maya 2021 g. [Materials of the international field seminar "The importance of the Great Silk Road and caravan roads of Kazakhstan in the process of urbanization" dedicated to the 75th anniversary of Professor M.E. Eleuov. May 19-20, 2021] – Almaty, 2021. – P. 81-89. [in Russian].

Arslanova F.H., Klyashtornyj S.G. Runicheskaya nadpis' na zerkale iz Verhnego Priirtysh'ya [Rinic inscription from Hight Irtysh region]// Tyurkologicheskij sbornik. 1973. – Moskva: Nauka GRVL. – P. 306-315 [in Russian].

Bajpakov K.M., Voyakin D.A. Srednevekovyj gorod Kayalyk [Medieval city of Kayalyk]. – Almaty: Print-S, 2007. – 224 p. [in Russian].

Bajpakov K.M., Erofeeva I.V., Kazizov E.S., Yampol'skaya N.V. Buddijskij monastyr' Ablaj-hit [Buddhist monastery of Ablay-hit]. – Almaty: TOO «Arheologicheskaya ekspertiza», 2019. – 400 p. [in Russian].

Baskhanov M.K. A.A. D'yakov – russkij konsul v Sin'czyane: maloizvestnye stranicy zhizni [D’yakov is Russian konsul in Xīnjiāng: unknown pages of life]// Vostochnyj Turkestan i Mongoliya.

Istoriya izucheniya v konce XIX – pervoj treti XX veka. Tom IV. Materialy Russkih Turkestanskih ekspedicij 1909–1910 i 1914–1915 gg. akademika S.F. Ol'denburga [East Turkestan and Mongolia. The history of study at the end of the XIX - the first third of the XX century. Volume IV. Materials of the Russian Turkestan Expeditions 1909-1910 and 1914-1915 Academician S.F. Oldenburg]/ Pod obshch. red. M.D. Buharina, V.S. Myasnikova, I.V. Tunkinoj. – Moskva.: Indrik, 2020. – P. 197-264 [in Russian].

Buharin M.D. Vtoraya Russkaya Turkestanskaya Ekspediciya (1914–1915). Marshrut i hronologiya rabot Vtoroj Russkoj Turkestanskoj ekspedicii akademika S.F. Ol'denburga (1914–1915) [Second Russian Turkestan Expedition (1914-1915). Route and chronology of works of the Second Russian Turkestan Expedition of Acadimician S.F. Oldenburg (1914–1915)]// Vostochnyj Turkestan i Mongoliya.

Istoriya izucheniya v konce XIX – pervoj treti XX veka. Tom IV. Materialy Russkih Turkestanskih ekspedicij 1909–1910 i 1914–1915 gg. akademika S.F. Ol'denburga [East Turkestan and Mongolia. The history of study at the end of the XIX - the first third of the XX century. Volume IV. Materials of the Russian Turkestan Expeditions 1914-1915 Academician S.F. Oldenburg]/ Pod obshch. red. M.D. Buharina, V.S. Myasnikova, I.V. Tunkinoj. – Moskva: Indrik, 2020. – P. 153-166 [in Russian].

Golovchiner V.D. Kitajskij Turkestan [Chinese Turkistan] (V.G. Anan'ev, M.D. Buharin) // Vostochnyj Turkestan i Mongoliya. Istoriya izucheniya v konce XIX – pervoj treti XX veka. Tom IV.

Materialy Russkih Turkestanskih ekspedicij 1909–1910 i 1914–1915 gg. akademika S.F. Ol'denburga [East Turkestan and Mongolia. The history of study at the end of the XIX - the first third of the XX century. Volume IV. Materials of the Russian Turkestan Expeditions 1909-1910 and 1914-1915 Academician S.F. Oldenburg]// Pod obshch. red. M.D. Buharina, V.S. Myasnikova, I.V. Tunkinoj.

Moskva: Indrik, 2020. – P. 22-55 [in Russian].

Dryomov I.I., Usmanova E.R., Panyushkina I.P. Mongol'skie buddijskie pogrebeniya Ulusa Dzhuchi v Ulytau [Mongol Buddhist tombs of Dzhuchi Ulus]// – [Elektronnyj resurs] – http://history1752.su/mongolskie-buddijskie-pogrebeniya-ulusa-dzhuchi-v-ulytau/ (data obrashcheniya: 14.06.2022 g.) [in Russian].

Ermolenko L.N. O smysle nekotoryh priemov stilizacii detalej lica drevnetyurkskih izvayanij [About the meaning of some techniques for stylizing the details of the face of ancient Turkic sculptures]// Arheologiya, etnografiya i antropologiya Evrazii 2006, № 3(27). – P. 82-88. [in Russian].

Zuev Yu.A. Kitajskie izvestiya o Suyabe [Chinese reports about Syuyab]// Izvestiya AN Kaz.SSR.

Seriya istorii, arheologii i etnografii. 1960. Vyp. 3 (14). – P. 87-96 [in Russian].

Kasenov M.S. Kostobinskij nekropol' [Necropolis of Kostibe]. – Atyrau, 2016. 87 p. [in Russian].

Klyashtornyj S.G. Drevnetyurkskie runicheskie pamyatniki kak istochnik po istorii Srednej Azii [Early Turkic runic monuments as a source on history of Central Asia]. – Moskva: Nauka, 1964. – 214 p. [in Russian].

Kol'chenko V.A. Buddizm v Chujskoj doline na yuzhnoj granice Evrazijskih stepej v srednevekov'e: etapy i napravleniya rasprostraneniya [Buddhism in the Chui Valley on the southern border of the Eurasian steppes in the Middle Ages: stages and directions of distribution//]// II Mezhdunarodnyj kongress srednevekovoj arheologi i evrazijskih stepej. Mezhdu Vostokom i Zapadom: Dvizhenie kul'tur, tekhnologij i imperij [II International Congress of Medieval Archaeology and the Eurasian Steppes. Between East and West: The Movement of Cultures, Technologies and Empires] /Otv. red. N.N. Kradin, A.G. Sitdikov. – Vladivostok: Dal'nauka, 2017. – 162-166 p. [in Russian].

Kol'chenko V.A. Buddizm i «indijskie» religii Kyrgyzstana [Buddhism and "Indian" religions of Kyrgyzstan//]//Religii Central'noj Azii i Azerbajdzhana. T. III. Buddizm [Religions of Central Asia and Azerbaijan. Vol. III. Buddhism]. – Samarkand: IICAI, 2019. – P. 57-163. [in Russian].

Kopylov I.I. Kul'tura drevnego Talgara [Culture of Ancient Talgar]. – Alma-Ata, 1978. – 49 s.

Rukopis'. Lichnyj fond I.I. Kopylova // Fondy GIKZM «Esik». KP EҚM ҒKҚ 220. – 49 p. [in Russian].

Koshelenko G.A. Sud'ba buddizma v Merve (o nekotoryh argumentah v diskussii) [The fate of Buddhism in Merv (about some arguments in the discussion)] // Problemy istorii, filologii, kul'tury.

Magnitogorsk GTU. – Magnitogorsk, 2013, –№ 4. – P. 192-204 [in Russian].

Kychanov E.I. O edinstve dal'nevostochnogo kul'turnogo regiona //Vzaimodejstvie i vzaimovliyanie civilizacij na Vostoke. III Vsesoyuznaya konferenciya vostokovedov. Dushanbe. – M., 1988. T.1. – 245 P. [in Russian].

Litvinskij B.A. Byla li Srednyaya Aziya retranslyatorom buddizma? [Was Central Asia a relay of Buddhism?]// Ermitazhnye chteniya pamyati V.G. Lukonina 1995–1999 godov: tez. dokl. – SanktPeterburg, 2000. – P. 18–19 [in Russian].

Litvinskij B.A. Buddizm v Srednej Azii (Problemy izucheniya) [Buddhizm in Central Asia (Problems of research]// VDI. 2001. – № 4. – P. 88–199 [in Russian].

Litvinskij B.A., Zejmal' T.I. Adzhina-Tepa. Arhitektura. Zivopis'. Skul'ptura [Ajina-Tepa.

Architecture. Painting. Sculpture] – Moskva: Iskusstvo. 1971. – 260 p. [in Russian].

Muhtarova G.R., Zheleznyakov B.A. Buddizm Ilijskoj doliny XII- nachala XIII vv. O nahodkah predmetov buddijskogo kul'ta na gorodishche Talgar I.I. Kopylovym [Buddhism in the Ili Valley of the 12- early 13 centuries. About the finds of Buddhist cult objects on the Talgar settlement by I.I. Kopylov]// Narody i religii Evrazii, – № 3, 2021. – p. 145-160 [in Russian].

Pikov G.G. Rol' kidan'skoj elity v istorii gosudarstva Si Lyao (Zapadnoe Lyao) [The role of Kidan elite in the history of the stete Si Lyao (Western Liao)]// Narody i religii Evrazii. 2019. – № 2(19). – P. 36-45 [in Russian].

Pugachenkova G.A. Puti razvitiya arhitektury Yuzhnogo Turkestana pory rabovladeniya i feodalizma [Ways of development of architecture of South Turkestan during the time of slavery and feudalism] // Trudy YUTAKE. – T. VI. – Moskva: AN SSSR, 1958. – 492 p. [in Russian].

Sanin K.A. Zapadnyj kraj Kitaya (k voprosu ob istorii vospriyatiya Sin'czyana i Central'noj Azii v Kitae) [The Western Edge of China (on the question of the history of perception of Xinjiang and Central Asia in China)] //Obshchestvo i gosudarstvo v Kitae: Institut Vostokovedeniya. T. 47. – № 1. 2017. – P. 207-216 [in Russian].

Senigova T.N. Novye nahodki v Semirech'e/ [New finds in Semerech’e] // Po sledam drevnih kul'tur Kazahstana. – Alma-Ata: Nauka, 1970. – P. 277-290 [in Russian].

Syuan'-czan. Zapiski o zapadnyh stranah [epohi] Velikoj Tan (Da Tan si yuj czi) [Xuanzang. Notes on the Western countries of the Great Tang (Da Tang Si Yu ji]/ Institut vostokovedeniya RAN. – Moskva: Vost. lit., 2012. – 463 p. [in Russian].

Huastvanift (Manihejskoe pokayanie v grekhah) [Huastvanift (Manichean repentance of sins)] / Predislovie, transkripciya ujgurskogo teksta, perevod L.Yu. Tugushevoj. Kommentarij A.L. Hosroeva.

Faksimile teksta. – Sankt-Peterburg: Nestor-Istoriya. 2008. – 82 p. [in Russian].

Sorensen H.H. Esoteric Buddhism at the Crossroads: Religious Dynamics at Dunhuang, 9th–10th Centuries //Transfer of Buddhism Across Central Asian Networks (7th to 13th Centuries)/ Edited by Carmen Meinert. – Leiden-Boston: Brill, 2016. – P. 250-286. [in English].

Wilkens J. Buddhism in the West Uyghur Kingdom and Beyond // Transfer of Buddhism Across Central Asian Networks (7th to 13th Centuries)/ Edited by Carmen Meinert. – Leiden-Boston: Brill, 2016. – P. 191-249. [in English]. https://doi.org/10.51943/2710-3994_2022_30_2_249-252 ҒТАМР 03.23.55 СЫН-ПІКІР Нәбижан Мұқаметханұлы. «Халықаралық феномен: қазақ халқының бөлінуі мен тұтастану үдерісі» кітабына /Ред.: ҚР ҰҒА академигі Х.М. Әбжанов, тарих ғылымдарының докторы А.И. Құдайбергенова. – Алматы: «Қазақ университеті», 2021. – 250 б.

К.Н. Балтабаева* Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті. Қазақстан, Алматы. *Автор-корреспондент E-mail: kulgazira_777@mail.ru (Балтабаева)

Рецензия «Отандастар қоры» коммерциялық емес Акционерлік қоғамының «Қазақтардың Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумақтарын қоныстану тарихын зерделеу» жобасын іске асыру шеңберінде әзірленді.

Нәбижан Мұқаметханұлын Қазақстандағы, Қытайдағы, тіптен әлемдегі қазақ диаспорасына таныстырудың қажеті жоқ, тек ғылымға енді ғана келген, тарихқа жаңадан ден қойып жүрен жас зерттеушілер болмаса. Автор әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің педагогикалық қызметін атқара жүріп, Қазақстан Республикасының 30 жылдығына арнап жазған «Халықаралық феномен: қазақ халқының бөлінуі мен тұтастану үдерісі» атты іргелі монографиясын жариялады.

Мұнда ескеретін жайт, бұл еңбек мемлекет қаржыландыратын қандай да бір міндеттелген ғылыми жоба аясында орындалған жұмыс емес, автор өзінің жүрек қалауымен көп жылғы зерттеуінің тұжырымдамасы іспеттес құнды дүние. Одан біз автордың кәсіби тарихшы, қытайтанушы және саясаттанушы ғалым екенін аңғарамыз.

Аталмыш монография бес тараудан құралған. Онда XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап ХХ ғасырдың екінші жартысына дейінгі аралықта, қазақ диаспорасының қалыптасуына ықпал еткен негізгі оқиғаларды халықаралық қатынастардағы күрделі өзгерістерге байланыстырып пайымдайды. Зеттеуші бұл тақырып аясындағы өзіне дейінгі ғалымдардың тарихнамасын барынша оқып саралай отырып оң бағасын берген (9-13 бб.). Қазақстандағы Қытай, Моңғолия және Ираннан келген тарихшы, лингвист шығыстанушы қандас (репатрианттардың) ғалымдардың ғылыми еңбектерінің құндылығын жоғары бағалайды. Ал дереккөздерге тоқталғанда, естелік жанрындағы дерек материалдары ретінде пайдалану барысында, оларды басқада тарихи жазба құжаттармен салыстырып қолданудың қажеттілігін нақты мысалдармен атап көрсетеді. Сондай-ақ «...мемуарлық еңбек жазушылардың тарихқа да, жас ұрпаққа да, өзіне де жауапкершілікпен қарап, көздері көрген, басынан кешкен шындықты ғана жазып қалдырғаны абзал болар еді» (15 б.), - деп ескертеді.

Монографияның «Қазақ халқының бөліну үдерісі» деп аталатын бірінші тарауында, халқымыздың бөліну үдерісінің - еліміздің тағдырын басқа мемлекеттер шешуімен байланыстырып түсіндіреді. Оның себептерін Орталық Азиядағы халықаралық қатынастардағы өзгерістер негізінде қарастырады. XVIII ғасырдың 30-жылдары қазақ қоғамының саяси өміріне Ресейдің отарлық саяси факторының қосылғанын (21 б.), ал 50-жылдары «Шығыс бүйірден Цин империясының қысқан жағдайының қалыптасқанын» (25 б.) атап көрсетіп, қазақ даласының екі империяның таласына түскенін түсіндіреді.

Жұмыстың «Қазақтардың Қытай мемлекеті құрамында қалуы» атты параграфында, қазақтардың Алтай, Тарбағатайдағы және Іледегі атажұртына қалай көшіп барғаны және Цин империясының құрамында қалай қалып қойғаны тарихи құжаттар негізінде талданып көрсетіледі.

Автор Ресей мен қытайлық Цин империясы кезіндегі екі елдің әлеуметтік даму деңгейіндегі айырмашылық мәселесіне талдау жасайды. «Ол кезде патшалық Ресейде капиталистік өндірістің дами бастауына байланысты, оларға шикізат көздері және одан өндірілген өнімдері саудалайтын нарық қажет болды. Сондықтан олар экспанциялық бағытта – Қазақстан, Орталық Азия, одан әрі Үнді мұхитына бет алды. Бұл мақсатын іске асыру үшін орыс үкіметі әскериленген қоғамдық күшті, яғни баукеспе казактарды алға салып пайдалану саясатын қолданды», - дейді.

Ал Цин империясы ертеректе Жоңғар хандығының бақылауында болған қазақ жерлеріне саяси бақылау орнатуды көздеді. Сондықтан олар қазақтардың шығыстағы атажұртына қайта көшіп баруын шектеу саясатын қолданды. Алайда екі ел арасында саяси және экономикалық сауда байланыстарының өрістеуіне байланысты қазақтар шығысқа қарай жылжып көшіп отырды. Тіпті Цин империясының шекара қарауылдарынан өтіп барып қоныстанды. Сонымен Ресей отарындағы қазақтар және Цин империясына тәуелді қазақтар құбылысы қалыптасты. Қытай мен Ресей өздерінің қазақ даласындағы мемлекеттік шекарасын анықтап алу керек болды. 1864 жылдың 7 қазан күні Қытай мен Ресей өкілдері Шәуешек қаласында «Қытай-Ресей батыс-солтүстік шекараны делимитациялау келісіміне» қол койды. Аталмыш Құжат бойынша қазақ жерінің Қытайға тиген бөлігіндегі қазақтар жерімен бірге Қытайға, ал Ресейге тән болған өңірдегі қазақтар тұрған жерімен бірге Ресейдің құрамына енді.

Содан кейін қытайлық ресми құжаттарда жаңа түсініктер қолданысқа енді: «Ресей қазақтары», «Ресейге қараған қазақтар» және «Қытай қазақтары», «Қытайға қараған қазақтар» деген жаңа қоғамдық құбылыс (феномен) қалыптасты. Цин империясы провинцияларды әскериәкімшілік жүйемен басқарған. Іле және Тарбағатай өңірлерінің қазақтары Іле генералгубернаторының басқаруына қарады, ал Алтай өңірі қазақтарды Улиастай генералгубернаторының Қобдадағы уәзіріне басқартады. Алайда қазақтардың дәстүрлі қоғамдық басқару формасы сақталды. «Ақалақшы (Болыс), Мыңбасы, Үкіртай, Гун, Тайжи деген сияқты көптеген тең дәрежелі мансап титулдарын тағайындап, солар арқылы қазақтарға үстемдік жүргізді» (36 б.).

«Шет елдегі қазақтардың өмір сүрген қоғамдық ортасы» деп аталған екінші тарауында, қазақтардың Қытай Республикасы (1912–1949 жж.) кезіндегі қоғамдық жағдайы мен тіршілік тәсілдерін ашып көрсетеді. Содан кейін 1949 жылдан бергі Қытай Халық Республикасындағы қоғамдық өзгерістерді және олардың соңғы 70 жыл ішінде қазақ қауымдарының тағдыр-талайы, мәдениетіндегі дамуы мен тоқырауы тарихи тұрғыдан пайымдалады.

Қытайдағы қазақтардың жан санының өсуіне Қазақстаннан барған босқындардың үлкен ықпалы болғаны да пайымдалады: 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің қатысушылары және олардың отбасы мүшелері; Кеңес үкіметіндегі 1920–30 жылдардағы саяси жағдай, аштық пен саяси қуғын-сүргіннен бойтасалағандар қосылды. Бұл босқындардың келуімен Қытайдағы қазақ қауымының саны артып қана қоймай, олардың сапасы да өзгерді, - дейді. Соның нәтижесінде Қытайда тұрып жатқан қазақтар екі түрлі топтан құралады: басым көп бөлігі – кезінде шекара делимитациялаудан бұрын атажұртында барып орныққандар, яғни өздерін байырғы атажұртында отырмыз деп санайтындар; екінші топты құрайтындар - Кеңес Одағы кезінде түрлі себептермен ауып барғандар.

Автор архив құжаттарына сүйене отырып, Қытайдағы қазақтардың өмір сүрген қоғамдық ортасын тұжырымдап сипаттайды. Сондай-ақ Моңғолия жеріндегі қазақтар - ХІХ ғасырдың соңғы жартысында Қытайдың Алтай аймағынан көшіп барған Абақ-керей тайпалары және ХХ ғасырдың басында Шығыс Қазақстанның Марқакөл мен Зайсан аудандарынан босып барған Наймандардан қауымдасқан. Олардың Моңғол мемлекет құрамына қабылдану барысы ұзаққа созылғанын пайымдайды. Екінші тараудың екі параграфы Моңғолиядағы қазақтардың тұрмыс-тіршілігі, қоғамдық ортасы және әлеуметтік дамуына арналған (40 б.). Оларды қазақтардан шыққан бір гун мен 15 үкірдай басқарды. Моңғолиядағы қазақтардың жайылымдық жерлерінің кеңдігі мен өміршең рухы олардың моңғол далаларында сақталып қалуы мен дамуына негіз болды. Ал Моңғол мемлекетінің дербестігі ондағы қазақтардың азаматтық алуына және әлеуметтік саяси істерге қатысуына алғышарт әзірледі деп тұжырымдайды автор.

Н. Мұқаметханұлы Қытайдағы қазақ босқындарының күрделі мәселелеріне ерекше мән беріп, оларға «Қазақтардың алыс шетелдерге босып кетуі» деген жеке параграф арнайды.

Автор Алтай аймағы қазақтарының ішкі көшіп-қонуының негізгі бес себептерін анықтайды, яғни олардың шығысқа үдере көшуі және Шэн Шицай губернаторының зұлымдық саясатының салдары, оның Кеңес Одағының қолдауымен жүргізген тағылық саясаты екенін талдап көрсетеді. 1940-шы жылдары Қытайдағы қазақ қауымының саны азайды, өйткені саяси өзгерістерге байланысты және Шыңжандағы қозғалыстарға орай қазақтардың елден шеттеп, тіпті шөл басып, тау асып алыс шетелдерге босып кеткен-ді.

Қытайдың оңтүстік батысынан Кашмирге өтіп барған босқын қазақтарды, 1953 жылы Түркия Республикасы қабылдайды. Автор Түркияның бауырлас халықтың тағдырына көрсеткен көмегін жоғары бағалайды. Түркия елі 3000-ға жуық қазақ босқындарды қабылдаған еді, олардың жан саны өсіп ХХ ғасырдың 80-ші жылдары 11 690 адамға жетті (60, 62 бб.). Қазақтар жаңа ортада еркіндікке қол жеткізе отырып өздерінің құқықтық және әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартты. Олардың біршамасы Еуропаға еңбек миграциясы ретінде қоныс аударып Франция, Германия, Ұлыбритания, Норвегия және т.б. елдерде тұрақтады. Еуропадағы қазақтардың жалпы санын, Қазақстан, Қытай, Моңғолия, Иран, Ауғанстаннан барған қазақтарды қосқанда жалпы саны 10 000 адам шамасында деп есептейді. «Бірақ заман өте келе олардың ұрпақтары қазақы болмысынан, ұлттық сана-сезімінен, ұлттық құндылықтардан айырылып бара жатқанын жасыра алмаймыз және ол үдерісті тоқтата да алмаймыз» деп үлкен өкінішпен тұжырым жасайды (63 б.).

ІІІ-тарау «Қазақ халқының ортақ ұлттық санасы» деп аталған, бұл бөлімде маңызды пәнаралық мәселелер қамтылған: «Қазақ халқында ұлттық ішкі бірліктің сақталуы», «Қазақы сананың әлеуметтік және рухани әлеуеті», «Қазақтардың ұлттық бауырмалдығы және мәдени байланыстары», «Қазақтардың саяси жатсынуы және этникалық танымы» деген тақырыптарды терең тарқатып сипаттайды.

ІV-тарау «Тәуелсіздік және қазақ халқының жаңаша тұтастану үдерісі» деп аталады. Мұнда зерттеуші Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің арқасында қазақ халқының жаңа форматтағы біртұтастану үдерісін пайымдайды. Автордың пайымы бойынша, Қазақстандағы ұлттық бірегейлену үдерісінің дамуы – әлемнің төрт бұрышында жүрген қазақтарда ортақ ұлттық санасының болуына байланысты өрістеген. Шетелдерде өмір сүріп жатқан этникалық қазақтар, «бөтен» саяси мәдениеттің ықпалында ұшыраса да, олардағы қазақы сана-сезім оларды тарихи отаны - Қазақстанға «жұмсақ» оралуына ықпал етеді.

ХХ ғасырда қазақ халқы негізінен социалистік жүйедегі қоғамда өмір сүрді. Оларды мемлекеттік әкімшілік шекаралар бөліп тұрғанына қарамастан, қоғамдық-гуманитарлық ортадағы уақыт пен кеңістіктегі өздеріне ғана тән қасиеттерін сақтап қалды. Қытай, Моңғолия мен Қазақстан қазақтарының арасындағы халықтық коммуникация жалпы ұлттық сана-сезім мен құндылықтар талғамын сақтауға ықпал етті. Сондықтан да тәуелсіздік жағдайында шетелдердегі қазақтар Отанға оралып, жаңа тарихи дәуірде тұтастануға ойысты деп санайды автор. Сондай-ақ ол бүкіл ұлт болып, ел болып біртұтастанғанда ғана Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін қамтамасыз етеді деп тұжырымдайды.

Автор осы көзқарасын дәйектей түсу үшін монографиясының V тарауын «Қандастар және Мәңгілік ел болу» тақырыбына арнапты. Өте орынды. Бұл тарауда қандастардың (репатрианттардың) елдің әлеуметтік-экономикалық және рухани жаңғыруындағы атқарып отырған қызметін нақты мысалдармен айқын көрсеткен. Еліміздің демографиялық әлеуетінің артуына, бизнес кәсіпкерліктің дамуына, мемлекеттік тілдің қолданыс аясының кеңеюіне, отандық ғылым, білім беру саласы мен медицина-денсаулық қорғау істеріне қосқан қомақты үлестері нанымды пайымдаған.

Ғалым осы бір монаграфиясын жазарда жалпыәлемдік зерттеу әдістерін органикалық түрде қолданған: жүйелі талдау, синтез, дедукция, индукция статистикалық салыстыру және тарихи культурология т.б. Салыстырмалы-сәйкестік және мәселелік-хронологиялық әдістер хронологиясы аясында, алайда ол түрлі өңірлер, елдер мен жағдаяттағы тарихи құбылыстардың жалпылығы мен даралығын анықтауға мүмкіндік берген. Біз бұл жерде тек тарихи ілімнің кеңеюін ғана емес, сонымен бірге жаңа әдістемелік тәсілдерді көріп отырмыз, – қазақ халқының тарихындағы тағдыршешті мәселелерді көтеру арқылы оның егемен Қазақстан тұрғысынан біртұтастығы мен бірегейлік заңдылығы ашылған.

Пәнаралық зерттеу нәтижесін автор «Қорытынды» бөлімінде егжей-тегжейлі пайымдаған.

Монографияда «Пайдаланылған деректер тізімі», «Белгілер мен қысқартулар тізімі» берілген.

Аңдатпа ағылшын және орыс тілдерінде, мазмұны – үш тілде жазылған.

Автор өзінің монографиясына эпиграф ретінде ұлы Абай Құнанбаевтың сөздерін берген: «Біріңді қазақ бірің дос, Көрмесең істің бәрі бос».

Шындығында, Абай өсиеті бүгінгі әрқайсымызға, бүкіл қазақ әлеміне арналған ғой. Өсиетті орындау біздің парызымыз! Оқырмандардың назарына ұсынып отырған Н. Мұқаметханұлының монографиясында қазақ халқының бірлігі, ұлттық біртұтастығы мен бірегейлену үдерісі сынды аса маңызды тақырыптар зерделенген. Еңбектің ғылыми құндылығы, практикалық маңызы да осында деп санаймыз.

Еліміздің мызғымас іргетасы да ұлттық бірлікте.

Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2020 жылдың 6 наурызында № 280 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2020–2030 жылдарға арналған сыртқы саясаты Тұжырымдамасынының адам құқығы, гуманитарлық дипломатия саласында «шетелдегі қазақ қауымы шоғырлы тұратын жерлерде қазақ тілі мен мәдениетін дамытуға, олардың тарихи отанымен байланысын, соның ішінде Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы және «Отандастар» Қоры арқылы қолдау» атап көрсетілген. Сондықтан мемлекетіміздің шетелдердегі этникалық қазақтармен байланысы дами түседі, дәстүрге айналған қандастардың көші-қоны жаңа Қазақстан жағдайында өз жалғасын табады деп сенеміз.

Загрузки

Опубликован

25.06.2025

Как цитировать

Е.Ш. Акымбек, Г.Р. Мухтарова, & Б.А. Железняков. (2025). О ДВУХ ЭТАПАХ ИСТОРИИ БУДДИЗМА В ЮГО-ВОСТОЧНОМ КАЗАХСТАНЕ ДОМОНГОЛЬСКОГО ПЕРИОДА. Asian Journal "Steppe Panorama", 9(2), 32–47. https://doi.org/10.51943/2710-3994_2022_30_2_32-47

Выпуск

Раздел

Статьи
Просмотры
  • Аннотация 971
  • PDF 446

Поделиться

Отправить статью по почте

О ДВУХ ЭТАПАХ ИСТОРИИ БУДДИЗМА В ЮГО-ВОСТОЧНОМ КАЗАХСТАНЕ ДОМОНГОЛЬСКОГО ПЕРИОДА

Получатель получит письмо со ссылкой на статью и PDF во вложении.

или открыть в своей почтовой программе