СЫРДАРИЯ ӨҢІРІ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ СУЛАНДЫРУ ЖҮЙЕСІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ

Авторы

  • С.З. Раздыков Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Қазақстан rasdikov@mail.ru
  • Н.А. Досымбетов Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Қазақстан nur_dos88@mail.ru

DOI:

https://doi.org/10.51943/2710-3994_2022_30_2_209-220

Ключевые слова:

Сырдарья, Туркестан, Перовск, Казалинск, традиция водопользования, система ирригации, арык, канал, чигирь

Аннотация

В статье дается историографический обзор трудов, написанных о традиционной
системе ирригации сырдарьинских казахов. Со второй половины XIX века в целях реализации
политики царской России о переселении окраинных земель, российские чиновники и
исследователи начали активно изучать водно-земельные отношения и ирригационные системы
местного населения. Иными словами исследования российских чиновников и путешественников
стали систематичными. Так, работа Н.А. Дингельштедта «Опыт изучения ирригации
Туркестанского края. Сыр-Дарьинская область» была написан на основе результатов
исследования, инициатором которого выступило Туркестанское генерал-губернаторство. Кроме
ISSN 2710-3994 «edu.e-history.kz» электрондық ғылыми журналы № 2 (30) 2022 https://edu.e-history.kz
210
этого, в дореволюционной историографии, данная тема рассмотрены в трудах Л. Мейера, Э.
Смирнова, А. И. Шахназарова, Н. Гаврилова, Г.Н. Черданцева и др. После образования Академии
наук Казахской ССР и формирования школ археологии и этнографии стали проводиться
станционарные археологические и этнографические экспедиции по регионам страны, результаты
которых нашли отражения в академических изданиях и научных статьях. Особенность этого
периода заключается в том, что данная проблема и другие подобные вопросы были анализированы
с научной точки зрения. Несмотря на то, что этот вопрос не рассматривался как особый объект
исследования с 1991 г., он отмечен в диссертациях отдельных соискателей, и в монографиях
исследователей.

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.

Библиографические ссылки

Aleksandrov N.N. Zemledelie v Syr-Darinskoi oblasti. Opisanie priemov zemledelie preiumshestvo Tashkentskogo xlopkovogo I suxozemledelcheckogo raiona [Agriculture in the Syr-Darya region.

Description of farming techniques mainly in the Tashkent cotton and dry agricultural region] // Turkestanskoe selskoe xoziystvo za 1916–1918 gg. Ch. 1. Ovshie priemy zemledelie. – Тashkent, 1919. – Р. 1–247. [In Russian].

Alimbai N., Kakabaev B. Kazaktyn dasturli egin sharuashylygyndagy aryk pen gidrotexnikalyk kurylgylar: toltuma ataulary, turleri, kuru tasilderi zhane kysmeti [Drains and hydraulic structures in traditional Kazakh agriculture: original names, types, methods and functions] // Kazak tarixy. – №2 (169). – 2019. – Р. 16-31. [In Kazakh].

Altaev B.A. Ontustik Kazakstan kazaktarynyn eginshilikke bailanysty dasturleri men adet-guryptary: Tarix gyl. kand. … diss. kolzhasbasy: mamandygy 07.00.07 – etnologia [Traditions and customs of the Kazakhs of South Kazakhstan related to agriculture: History. candid. ... diss. Manuscript: specialty 07.00.07 - ethnology]. – Almaty, 1994. – 194 p. [In Kazakh].

Andrianov B.V. Drevnie orositelnie sistemy Priaralia (v sviazi s istoriei vozniknovenia i razvitia oroshaemogo zemledelia) [Ancient irrigation systems of the Aral Sea region (in connection with the history of the emergence and development of irrigated agriculture)]. – M.: Nauka, 1969. – 254 p. [In Russian].

Argynbaev X., Zaxarova I.V. 1958 zhyly Ontustik Kazakstan oblysyna uiymdastyrylgan etnografialyk ekspeditsia zhumysynyn korytyndysy // TIIAE AN KazSSR. T. 12. – Alma-Ata, 1961. – Р. 92–118. [In Kazakh].

Atygaev N.A., Kanai O. Nekotorye svedenia o reke Syrdaria v istoriko-geograficheskoi literature XV–XIX vv. [Some information about the Syrdarya River in the historical and geographical literature of the XV-XIX centuries]. // Zolotoordynskoe obozrenie. – T. 8, – № 1. – 2020. – Р. 167–184. DOI: 10.22378/2313-6197.2020-8-1.167-184. [In Russian].

Axantaeva A.Zh. Syr oniri kazaktarynyn dasturli zher sharuashylygy: tarixi-etnografialyk zertteu (XIX g. ortasy men XX g. basyndagy derekter boiynsha): Tar. gyl. kand. diss. … avtoref.: 07.00.07 – etnografia, etnologia zhane antropologia. [Traditional agriculture of the Kazakhs of the Syr region: historical and ethnographic research (according to the data of the middle of the XIX and the beginning of the XX centuries): Tar. science candid. diss. ... author's ref.: 07.00.07 – Ethnography, ethnology and anthropology]. – Almaty, 2008. – 30 p. [In Kazakh].

Bartold V.V. K istorii oroshenia Turkestana [Towards the history of irrigation in Turkestan] // Sochinenia. Vol. 3. – M.: Nauka, 1965. – Р. 97–233. [In Russian].

Cherdantsev G.N. Vodnoe pravo Turkestana v ego nastoiashem i proektax blizhaichego budushego [Water law of Turkestan in its present and projects for the near future]. – Tashkent: Izd. A.L. Kirsner, 1911. – 105 p. [In Russian].

Diatkov A. Kirgizskie nuzhdy [Kyrgyz needs] // Turkestanskie vedomosti. – №14. – 1885. – Р. 54. [In Russian].

Dingelshtedt N.A. Opyt izusheniya irrigasii Turkestanskogo kraia. Syr-Darinskaia oblast. [Experience of studying irrigation of the Turkestan region. Syr-Darya region]. – SPb.: Тip. Мinisterstva Putei Soobsheniya, 1893. – 366 p. [In Russian].

Dzhanibekov U.D. Exo… Po sledam legendy o zolotoi dombre [Echo ... Following the legends of the golden dombra]. – Alma-Ata: Oner, 1990. – 304 p. [In Russian].

Gavrilov N. Pereselencheskoe delo v Turkestanskom kraia (oblasty: Syr-Darinskaia, Samarkandskaia I Ferganskaia) [Resettlement in Turkestan region (oblasts: Syr-Darinskaya, Samarkandskaya and Ferganaskaya)]. – SPb.: Tip. F. Veisberga i P. Gershunina, 1911. – 336 p. 1 l. karta. [In Russian].

Groshev V.A. Irrigatsia Iuzhnogo Kazakstana v srednie veka [Irrigation of South Kazakhstan in the Middle Ages]. – Almaty: Gylym, 1985. – 156 p. [In Russian].

Kartaeva T., Bekseitov G., Ospanov E. Su kulti: anyktamalyk [Water cult: reference]. – Almaty: Kazakh universiteti, 2018. – 158 p. [In Kazakh].

Kartaeva T.E. Syr oniri qazaqtary: tarixi-etnografialyk zertteu (ХІХ gasyrdyn ekinshi zhartysy – ХХ gasyrdyn basy) [Kazakhs of the Syr region: historical and ethnographic research (second half of the XIX century - beginning of the XX century)]. Eki tomdyk. 2-tom. – Almaty: Qazaq universiteti, 2014. – 325 p. [In Kazakh].

Kazaxi. Istoriko-etnograficheskoe issledovanie [Kazakhs. Historical and ethnographic research] / redactor G.E. Taizhanova. – Almaty: Kazaxstan, 1995. – 352 p. [In Russian].

KR OMA. 232-k., 1-t., 29v-is.

Maev N. Irrigatsionnaia rabota v Kazalinskom uezde [Irrigation work in Kazaly district] // Turkestanskie vedomosti. – № 22. – 1879. – P. 86. [In Russian].

Maksheev A.I. Opisanie nizovev Syr-Dari [Description of the lower reaches of the Syr Darya] // Morskoi sbornik. – Vol. ХХІІІ. – № 9. – SPb., 1856. – P. 448-527. [In Russian].

Meier L. Obzor zapadnoi okonechnosti Karatauskix gor i neskolko slov o vziatii Kokandskoi kreposti Iany-Kurgan [Overview of the western end of the Karatau mountains and a few words about the capture of the Kokand fortress Yany-Kurgan] // Voennyi sbornik. – № 10. – 1862. – P. 263–278. [In Russian].

Meier L. Materialy dlyia geografii i statistiki Rossii, sobrannye ofitserami Generalnogo shtaba.

Kirgizskaia step Orenburgskogo vedomstba [Materials for geography and statistics of Russia, collected by officers of the General Staff. Kirghiz steppe of the Orenburg department]. – SPb.: Tip. Veimara i Persona, 1865. – 288 p. [In Russian].

Materialy po kirgizskomu zemlepolzovaniu. Syr-Darinskaia oblast. Perovskii uezd. [Materials on Kyrgyz land use. Syr-Darya region. Perovskiy district]. – Tashkent: G. U. Z. i Z. Peresel. Upr., 1912. – 394 p. [In Russian].

Materialy po kirgizskomu zemlepolzovaniu. Syr-Darinskaia oblast. Kazalinskii uezd [Materials on Kyrgyz land use. Syr-Darya region. Kazaly district]. – Tashkent: G. U. Z. i Z. Peresel. Upr., 1913. – 383 p. [In Russian].

Naqysbekov O. Zhergilikti qalyq tilindegi aryq-atyz turlerine bailanysty qoldanylyp zhurgen sozder zhaiynda [About the words used in the local vernacular in connection with the types of aryk-atyz] // Qazaq dialektologiasy. 1-shyguy. – Almaty, 1965. – P. 160–179. [In Kazakh].

Shaxnazarov A.I. Selskoe xoziastvoa Turkestanskogo kraia [Agriculture in the Turkestan Territory]. – SPb.: Tip. V.F. Kirshbauma, 1908. – 512 p. [In Russian].

Smirnov E. Syr-Darinskaia oblast. Opisanie, sostavlennoe po ofitsialnym istochnikam [Syr-Darya region. Description compiled from official sources]. – SPb.: Tip. M.M. Stasiulevicha, 1887. – 343 p. [In Russian].

Suleimenov V. Agrarnyi vopros v Kazaxstane v poslednei treri XIX – nachale XX vekov (1867– 1907 gg.) [The agrarian question in Kazakhstan in the last third of the 19th - early 20th centuries (18671907)]. – Alma-Ata: Izd-vo AN KazSSR, 1963. – 411 p. [In Russian].

Xoziastvo kazaxov na rubezhe XIX–XX vekov. Materialy k istoriko-etnografecheskomu atlasu [The economy of the Kazakhs at the turn of the XIX – XX centuries. Materials for the Historical and Ethnographic Atlas]. – Alma-Ata: Nauka, 1980. – 256 p. [In Russian].

Zagriazhskii G. Ocherki Perovskogo uezda [Essays on the Perovsky district] // Turkestanskie vedomosti. – №58. – 1903. – Р. 242-253. [In Russian].

Zaxarova I.V. O zemledelii u kazaxov Chimkentskogo uezda v kontse XIX – nashale XX v. [About agriculture among the Kazakhs of the Chimkent district at the end of the 19th – the beginning of the 20th century] // Xoziastvenno-kulturnye traditsii narodov Srednei Azii i Kazakstana. – M. 1975. – Р. 170–179. [In Russian].

Schwarz. Turkestan, Zweig der indogermanischen Volker. Nach funfzehnjahrigem Aufenthalt in Turkestan. Dargestellt von Franz v. Schwarz, vormals Astronom de Taschkenter Observatoriums und Leiter der Turkestanischen Meteorologischen Instituts. – Freiburg: Herdesche Verlagshandlung., 1900. – P. 51-125. [in German]. https://doi.org/10.51943/2710-3994_2022_30_2_249-252 ҒТАМР 03.23.55 СЫН-ПІКІР Нәбижан Мұқаметханұлы. «Халықаралық феномен: қазақ халқының бөлінуі мен тұтастану үдерісі» кітабына /Ред.: ҚР ҰҒА академигі Х.М. Әбжанов, тарих ғылымдарының докторы А.И. Құдайбергенова. – Алматы: «Қазақ университеті», 2021. – 250 б.

К.Н. Балтабаева* Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті. Қазақстан, Алматы. *Автор-корреспондент E-mail: kulgazira_777@mail.ru (Балтабаева)

Рецензия «Отандастар қоры» коммерциялық емес Акционерлік қоғамының «Қазақтардың Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумақтарын қоныстану тарихын зерделеу» жобасын іске асыру шеңберінде әзірленді.

Нәбижан Мұқаметханұлын Қазақстандағы, Қытайдағы, тіптен әлемдегі қазақ диаспорасына таныстырудың қажеті жоқ, тек ғылымға енді ғана келген, тарихқа жаңадан ден қойып жүрен жас зерттеушілер болмаса. Автор әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің педагогикалық қызметін атқара жүріп, Қазақстан Республикасының 30 жылдығына арнап жазған «Халықаралық феномен: қазақ халқының бөлінуі мен тұтастану үдерісі» атты іргелі монографиясын жариялады.

Мұнда ескеретін жайт, бұл еңбек мемлекет қаржыландыратын қандай да бір міндеттелген ғылыми жоба аясында орындалған жұмыс емес, автор өзінің жүрек қалауымен көп жылғы зерттеуінің тұжырымдамасы іспеттес құнды дүние. Одан біз автордың кәсіби тарихшы, қытайтанушы және саясаттанушы ғалым екенін аңғарамыз.

Аталмыш монография бес тараудан құралған. Онда XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап ХХ ғасырдың екінші жартысына дейінгі аралықта, қазақ диаспорасының қалыптасуына ықпал еткен негізгі оқиғаларды халықаралық қатынастардағы күрделі өзгерістерге байланыстырып пайымдайды. Зеттеуші бұл тақырып аясындағы өзіне дейінгі ғалымдардың тарихнамасын барынша оқып саралай отырып оң бағасын берген (9-13 бб.). Қазақстандағы Қытай, Моңғолия және Ираннан келген тарихшы, лингвист шығыстанушы қандас (репатрианттардың) ғалымдардың ғылыми еңбектерінің құндылығын жоғары бағалайды. Ал дереккөздерге тоқталғанда, естелік жанрындағы дерек материалдары ретінде пайдалану барысында, оларды басқада тарихи жазба құжаттармен салыстырып қолданудың қажеттілігін нақты мысалдармен атап көрсетеді. Сондай-ақ «...мемуарлық еңбек жазушылардың тарихқа да, жас ұрпаққа да, өзіне де жауапкершілікпен қарап, көздері көрген, басынан кешкен шындықты ғана жазып қалдырғаны абзал болар еді» (15 б.), - деп ескертеді.

Монографияның «Қазақ халқының бөліну үдерісі» деп аталатын бірінші тарауында, халқымыздың бөліну үдерісінің - еліміздің тағдырын басқа мемлекеттер шешуімен байланыстырып түсіндіреді. Оның себептерін Орталық Азиядағы халықаралық қатынастардағы өзгерістер негізінде қарастырады. XVIII ғасырдың 30-жылдары қазақ қоғамының саяси өміріне Ресейдің отарлық саяси факторының қосылғанын (21 б.), ал 50-жылдары «Шығыс бүйірден Цин империясының қысқан жағдайының қалыптасқанын» (25 б.) атап көрсетіп, қазақ даласының екі империяның таласына түскенін түсіндіреді.

Жұмыстың «Қазақтардың Қытай мемлекеті құрамында қалуы» атты параграфында, қазақтардың Алтай, Тарбағатайдағы және Іледегі атажұртына қалай көшіп барғаны және Цин империясының құрамында қалай қалып қойғаны тарихи құжаттар негізінде талданып көрсетіледі.

Автор Ресей мен қытайлық Цин империясы кезіндегі екі елдің әлеуметтік даму деңгейіндегі айырмашылық мәселесіне талдау жасайды. «Ол кезде патшалық Ресейде капиталистік өндірістің дами бастауына байланысты, оларға шикізат көздері және одан өндірілген өнімдері саудалайтын нарық қажет болды. Сондықтан олар экспанциялық бағытта – Қазақстан, Орталық Азия, одан әрі Үнді мұхитына бет алды. Бұл мақсатын іске асыру үшін орыс үкіметі әскериленген қоғамдық күшті, яғни баукеспе казактарды алға салып пайдалану саясатын қолданды», - дейді.

Ал Цин империясы ертеректе Жоңғар хандығының бақылауында болған қазақ жерлеріне саяси бақылау орнатуды көздеді. Сондықтан олар қазақтардың шығыстағы атажұртына қайта көшіп баруын шектеу саясатын қолданды. Алайда екі ел арасында саяси және экономикалық сауда байланыстарының өрістеуіне байланысты қазақтар шығысқа қарай жылжып көшіп отырды. Тіпті Цин империясының шекара қарауылдарынан өтіп барып қоныстанды. Сонымен Ресей отарындағы қазақтар және Цин империясына тәуелді қазақтар құбылысы қалыптасты. Қытай мен Ресей өздерінің қазақ даласындағы мемлекеттік шекарасын анықтап алу керек болды. 1864 жылдың 7 қазан күні Қытай мен Ресей өкілдері Шәуешек қаласында «Қытай-Ресей батыс-солтүстік шекараны делимитациялау келісіміне» қол койды. Аталмыш Құжат бойынша қазақ жерінің Қытайға тиген бөлігіндегі қазақтар жерімен бірге Қытайға, ал Ресейге тән болған өңірдегі қазақтар тұрған жерімен бірге Ресейдің құрамына енді.

Содан кейін қытайлық ресми құжаттарда жаңа түсініктер қолданысқа енді: «Ресей қазақтары», «Ресейге қараған қазақтар» және «Қытай қазақтары», «Қытайға қараған қазақтар» деген жаңа қоғамдық құбылыс (феномен) қалыптасты. Цин империясы провинцияларды әскериәкімшілік жүйемен басқарған. Іле және Тарбағатай өңірлерінің қазақтары Іле генералгубернаторының басқаруына қарады, ал Алтай өңірі қазақтарды Улиастай генералгубернаторының Қобдадағы уәзіріне басқартады. Алайда қазақтардың дәстүрлі қоғамдық басқару формасы сақталды. «Ақалақшы (Болыс), Мыңбасы, Үкіртай, Гун, Тайжи деген сияқты көптеген тең дәрежелі мансап титулдарын тағайындап, солар арқылы қазақтарға үстемдік жүргізді» (36 б.).

«Шет елдегі қазақтардың өмір сүрген қоғамдық ортасы» деп аталған екінші тарауында, қазақтардың Қытай Республикасы (1912–1949 жж.) кезіндегі қоғамдық жағдайы мен тіршілік тәсілдерін ашып көрсетеді. Содан кейін 1949 жылдан бергі Қытай Халық Республикасындағы қоғамдық өзгерістерді және олардың соңғы 70 жыл ішінде қазақ қауымдарының тағдыр-талайы, мәдениетіндегі дамуы мен тоқырауы тарихи тұрғыдан пайымдалады.

Қытайдағы қазақтардың жан санының өсуіне Қазақстаннан барған босқындардың үлкен ықпалы болғаны да пайымдалады: 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің қатысушылары және олардың отбасы мүшелері; Кеңес үкіметіндегі 1920–30 жылдардағы саяси жағдай, аштық пен саяси қуғын-сүргіннен бойтасалағандар қосылды. Бұл босқындардың келуімен Қытайдағы қазақ қауымының саны артып қана қоймай, олардың сапасы да өзгерді, - дейді. Соның нәтижесінде Қытайда тұрып жатқан қазақтар екі түрлі топтан құралады: басым көп бөлігі – кезінде шекара делимитациялаудан бұрын атажұртында барып орныққандар, яғни өздерін байырғы атажұртында отырмыз деп санайтындар; екінші топты құрайтындар - Кеңес Одағы кезінде түрлі себептермен ауып барғандар.

Автор архив құжаттарына сүйене отырып, Қытайдағы қазақтардың өмір сүрген қоғамдық ортасын тұжырымдап сипаттайды. Сондай-ақ Моңғолия жеріндегі қазақтар - ХІХ ғасырдың соңғы жартысында Қытайдың Алтай аймағынан көшіп барған Абақ-керей тайпалары және ХХ ғасырдың басында Шығыс Қазақстанның Марқакөл мен Зайсан аудандарынан босып барған Наймандардан қауымдасқан. Олардың Моңғол мемлекет құрамына қабылдану барысы ұзаққа созылғанын пайымдайды. Екінші тараудың екі параграфы Моңғолиядағы қазақтардың тұрмыс-тіршілігі, қоғамдық ортасы және әлеуметтік дамуына арналған (40 б.). Оларды қазақтардан шыққан бір гун мен 15 үкірдай басқарды. Моңғолиядағы қазақтардың жайылымдық жерлерінің кеңдігі мен өміршең рухы олардың моңғол далаларында сақталып қалуы мен дамуына негіз болды. Ал Моңғол мемлекетінің дербестігі ондағы қазақтардың азаматтық алуына және әлеуметтік саяси істерге қатысуына алғышарт әзірледі деп тұжырымдайды автор.

Н. Мұқаметханұлы Қытайдағы қазақ босқындарының күрделі мәселелеріне ерекше мән беріп, оларға «Қазақтардың алыс шетелдерге босып кетуі» деген жеке параграф арнайды.

Автор Алтай аймағы қазақтарының ішкі көшіп-қонуының негізгі бес себептерін анықтайды, яғни олардың шығысқа үдере көшуі және Шэн Шицай губернаторының зұлымдық саясатының салдары, оның Кеңес Одағының қолдауымен жүргізген тағылық саясаты екенін талдап көрсетеді. 1940-шы жылдары Қытайдағы қазақ қауымының саны азайды, өйткені саяси өзгерістерге байланысты және Шыңжандағы қозғалыстарға орай қазақтардың елден шеттеп, тіпті шөл басып, тау асып алыс шетелдерге босып кеткен-ді.

Қытайдың оңтүстік батысынан Кашмирге өтіп барған босқын қазақтарды, 1953 жылы Түркия Республикасы қабылдайды. Автор Түркияның бауырлас халықтың тағдырына көрсеткен көмегін жоғары бағалайды. Түркия елі 3000-ға жуық қазақ босқындарды қабылдаған еді, олардың жан саны өсіп ХХ ғасырдың 80-ші жылдары 11 690 адамға жетті (60, 62 бб.). Қазақтар жаңа ортада еркіндікке қол жеткізе отырып өздерінің құқықтық және әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартты. Олардың біршамасы Еуропаға еңбек миграциясы ретінде қоныс аударып Франция, Германия, Ұлыбритания, Норвегия және т.б. елдерде тұрақтады. Еуропадағы қазақтардың жалпы санын, Қазақстан, Қытай, Моңғолия, Иран, Ауғанстаннан барған қазақтарды қосқанда жалпы саны 10 000 адам шамасында деп есептейді. «Бірақ заман өте келе олардың ұрпақтары қазақы болмысынан, ұлттық сана-сезімінен, ұлттық құндылықтардан айырылып бара жатқанын жасыра алмаймыз және ол үдерісті тоқтата да алмаймыз» деп үлкен өкінішпен тұжырым жасайды (63 б.).

ІІІ-тарау «Қазақ халқының ортақ ұлттық санасы» деп аталған, бұл бөлімде маңызды пәнаралық мәселелер қамтылған: «Қазақ халқында ұлттық ішкі бірліктің сақталуы», «Қазақы сананың әлеуметтік және рухани әлеуеті», «Қазақтардың ұлттық бауырмалдығы және мәдени байланыстары», «Қазақтардың саяси жатсынуы және этникалық танымы» деген тақырыптарды терең тарқатып сипаттайды.

ІV-тарау «Тәуелсіздік және қазақ халқының жаңаша тұтастану үдерісі» деп аталады. Мұнда зерттеуші Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің арқасында қазақ халқының жаңа форматтағы біртұтастану үдерісін пайымдайды. Автордың пайымы бойынша, Қазақстандағы ұлттық бірегейлену үдерісінің дамуы – әлемнің төрт бұрышында жүрген қазақтарда ортақ ұлттық санасының болуына байланысты өрістеген. Шетелдерде өмір сүріп жатқан этникалық қазақтар, «бөтен» саяси мәдениеттің ықпалында ұшыраса да, олардағы қазақы сана-сезім оларды тарихи отаны - Қазақстанға «жұмсақ» оралуына ықпал етеді.

ХХ ғасырда қазақ халқы негізінен социалистік жүйедегі қоғамда өмір сүрді. Оларды мемлекеттік әкімшілік шекаралар бөліп тұрғанына қарамастан, қоғамдық-гуманитарлық ортадағы уақыт пен кеңістіктегі өздеріне ғана тән қасиеттерін сақтап қалды. Қытай, Моңғолия мен Қазақстан қазақтарының арасындағы халықтық коммуникация жалпы ұлттық сана-сезім мен құндылықтар талғамын сақтауға ықпал етті. Сондықтан да тәуелсіздік жағдайында шетелдердегі қазақтар Отанға оралып, жаңа тарихи дәуірде тұтастануға ойысты деп санайды автор. Сондай-ақ ол бүкіл ұлт болып, ел болып біртұтастанғанда ғана Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін қамтамасыз етеді деп тұжырымдайды.

Автор осы көзқарасын дәйектей түсу үшін монографиясының V тарауын «Қандастар және Мәңгілік ел болу» тақырыбына арнапты. Өте орынды. Бұл тарауда қандастардың (репатрианттардың) елдің әлеуметтік-экономикалық және рухани жаңғыруындағы атқарып отырған қызметін нақты мысалдармен айқын көрсеткен. Еліміздің демографиялық әлеуетінің артуына, бизнес кәсіпкерліктің дамуына, мемлекеттік тілдің қолданыс аясының кеңеюіне, отандық ғылым, білім беру саласы мен медицина-денсаулық қорғау істеріне қосқан қомақты үлестері нанымды пайымдаған.

Ғалым осы бір монаграфиясын жазарда жалпыәлемдік зерттеу әдістерін органикалық түрде қолданған: жүйелі талдау, синтез, дедукция, индукция статистикалық салыстыру және тарихи культурология т.б. Салыстырмалы-сәйкестік және мәселелік-хронологиялық әдістер хронологиясы аясында, алайда ол түрлі өңірлер, елдер мен жағдаяттағы тарихи құбылыстардың жалпылығы мен даралығын анықтауға мүмкіндік берген. Біз бұл жерде тек тарихи ілімнің кеңеюін ғана емес, сонымен бірге жаңа әдістемелік тәсілдерді көріп отырмыз, – қазақ халқының тарихындағы тағдыршешті мәселелерді көтеру арқылы оның егемен Қазақстан тұрғысынан біртұтастығы мен бірегейлік заңдылығы ашылған.

Пәнаралық зерттеу нәтижесін автор «Қорытынды» бөлімінде егжей-тегжейлі пайымдаған.

Монографияда «Пайдаланылған деректер тізімі», «Белгілер мен қысқартулар тізімі» берілген.

Аңдатпа ағылшын және орыс тілдерінде, мазмұны – үш тілде жазылған.

Автор өзінің монографиясына эпиграф ретінде ұлы Абай Құнанбаевтың сөздерін берген: «Біріңді қазақ бірің дос, Көрмесең істің бәрі бос».

Шындығында, Абай өсиеті бүгінгі әрқайсымызға, бүкіл қазақ әлеміне арналған ғой. Өсиетті орындау біздің парызымыз! Оқырмандардың назарына ұсынып отырған Н. Мұқаметханұлының монографиясында қазақ халқының бірлігі, ұлттық біртұтастығы мен бірегейлену үдерісі сынды аса маңызды тақырыптар зерделенген. Еңбектің ғылыми құндылығы, практикалық маңызы да осында деп санаймыз.

Еліміздің мызғымас іргетасы да ұлттық бірлікте.

Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2020 жылдың 6 наурызында № 280 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2020–2030 жылдарға арналған сыртқы саясаты Тұжырымдамасынының адам құқығы, гуманитарлық дипломатия саласында «шетелдегі қазақ қауымы шоғырлы тұратын жерлерде қазақ тілі мен мәдениетін дамытуға, олардың тарихи отанымен байланысын, соның ішінде Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы және «Отандастар» Қоры арқылы қолдау» атап көрсетілген. Сондықтан мемлекетіміздің шетелдердегі этникалық қазақтармен байланысы дами түседі, дәстүрге айналған қандастардың көші-қоны жаңа Қазақстан жағдайында өз жалғасын табады деп сенеміз.

Опубликован

25.06.2025

Как цитировать

С.З. Раздыков, & Н.А. Досымбетов. (2025). СЫРДАРИЯ ӨҢІРІ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ СУЛАНДЫРУ ЖҮЙЕСІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ. Asian Journal "Steppe Panorama", 9(2), 209–220. https://doi.org/10.51943/2710-3994_2022_30_2_209-220

Выпуск

Раздел

Статьи
Просмотры
  • Аннотация 1169
  • PDF (Қазақ тілі) 521

Поделиться

Отправить статью по почте

СЫРДАРИЯ ӨҢІРІ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ СУЛАНДЫРУ ЖҮЙЕСІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ

Получатель получит письмо со ссылкой на статью и PDF во вложении.

или открыть в своей почтовой программе